Το ελληνικό Portal για την Θαλασσαιμία και την Δρεπανοκυτταρική Νόσο

Η ΓΟΝΙΔΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ       

Η Γονιδιακή Θεραπεία στην Ελλάδα σε ομάδα πασχόντων από Μεσογειακή Αναιμία, ξεκίνησε το 2007 μετά από συνεργασία της Μονάδας Γονιδιακής Θεραπείας του Γενικού Νοσοκομείου “Γ. Παπανικολάου” της Θεσσαλονίκης με το αντίστοιχο Τμήμα του Πανεπιστημίου “Ουάσιγκτον” του Σηάτλ των ΗΠΑ που έχει ως επικεφαλής τον γνωστό μας καθηγητή-ερευνητή Γιώργο Σταματογιαννόπουλο.
Το πρόγραμμα που εξελίσσεται κανονικά έχει φτάσει σε κρίσιμο σημείο, σύμφωνα και με το όσα μας έχει πει ο καθηγητής Γ.Σταματογιαννόπουλος.
Να σημειώσουμε εδώ ότι επικεφαλής του προγράμματος στην Μονάδα Γονιδιακής Θεραπείας του Νοσοκομείου “Γ. Παπανικολάου”, είναι η γιατρός Ευαγγελία Γιαννάκη.

Η γονιδιακή θεραπεία στη Μεσογειακή Αναιμία απλά και κατανοητά
Για να μπορέσουν να καταλάβουν όλοι οι ενδιαφερόμενοι τι είναι η γονιδιακή θεραπεία και πως θα εφαρμοστεί στη Μεσογειακή Αναιμία, πήραμε στοιχεία από όσα έχουν ανακοινωθεί κατά καιρούς σε διάφορα συνέδρια και συναντήσεις, ελπίζοντας ότι έτσι θα γίνει πιο κατανοητή η διαδικασία που θα ακολουθηθεί στην πράξη.

1. Η βλάβη
Η Μεσογειακή Αναιμία είναι ασθένεια που έχει μελετηθεί σε βάθος τα τελευταία 40 χρόνια. Ήταν κλασικός στόχος της γονιδιακής θεραπείας από το τέλος της δεκαετίας του ’80, αφού ήταν από τις πρώτες ασθένειες στις οποίες διαπιστώθηκε ότι η ύπαρξη ενός μεταλλαγμένου γονιδίου, του γονιδίου της β-σφαιρίνης στο γενετικό υλικό των ασθενών, αποτελεί την μοριακή αιτιολογία των ασθενών. Δηλαδή, το πάσχoν γονίδιο είναι το γονίδιο της β-σφαιρίνης.

2. Οι έρευνες
Τα αποτελέσματα των ερευνών μέχρι το τέλος της δεκαετίας του ’90 δεν επέτρεπαν αισιοδοξία για ριζικό θεραπευτικό όφελος στις κληρονομικές αιμοσφαιρινοπάθειες. Τα τελευταία πέντε χρόνια, τα επιστημονικά δεδομένα από μελέτες διαφόρων ερευνητικών κέντρων, δικαιολογούν την έναρξη κλινικών μελετών γονιδιακής θεραπείας σε ασθενείς με Θαλασσαιμία. Το γεγονός ότι η Μεσογειακή Αναιμία οφείλεται σε «βλάβη» ενός γονιδίου, μετέτρεψε την ασθένεια αυτή σε πρωταρχικό στόχο εφαρμογής της γονιδιακής θεραπείας.

3. Η λογική της γονιδιακής θεραπείας
Η λογική της γονιδιακής θεραπείας έγκειται στο να εισαχθεί στον ασθενή το «υγιές» γονίδιο, με σκοπό την αποκατάσταση μιας παθολογικής κυτταρικής λειτουργίας.
Στην περίπτωση της Μεσογειακής Αναιμίας όπου η παραγωγή της αιμοσφαιρίνης είναι σημαντικά μειωμένη ή απουσιάζει εντελώς, η εισαγωγή του φυσιολογικού γονιδίου της β-σφαιρίνης στα πρώιμα αιμοποιητικά κύτταρα (αυτά που αυτοανανεώνονται και δίνουν γένεση σε όλα τα κύτταρα του αίματος) των ασθενών, αναμένεται να διορθώσει το πρόβλημα.

4. Ο τρόπος μεταφοράς του «υγιούς γονιδίου»
Για την μεταφορά του θεραπευτικού γονιδίου στα κύτταρα, χρησιμοποιούνται απενεργοποιημένοι μη λοιμογόνοι ιοί, που τους ονομάζουμε φορείς. Αυτοί οι φορείς, στους οποίους αντικαθίσταται σημαντικό μέρος του γενετικού τους υλικού με το φυσιολογικό β-γονίδιο, διαθέτουν την φυσική ιδιότητα να μεταφέρουν γενετικό υλικό στα κύτταρα που εισέρχονται, μεταφέροντας με αυτό τον τρόπο και το θεραπευτικό γονίδιο.

5. Ιικοί φορείς νεότερης γενιάς
Η έναρξη κλινικών μελετών έγινε εφικτή μετά την κατασκευή και χρήση ιικών φορέων νεότερης γενιάς, οι οποίοι είναι και αποτελεσματικοί και πιο ασφαλείς.
Οι φορείς αυτοί, χρησιμοποιήθηκαν ήδη σε μελέτες σε ζωικά μοντέλα της νόσου (ποντίκια με μεσογειακή αναιμία) και τα αποτελέσματα ήταν θεαματικά, η παραγωγή της αιμοσφαιρίνης ανέβηκε στα επιθυμητά επίπεδα και το θεραπευτικό αποτέλεσμα φαίνεται να είναι μόνιμο.

6. Η μελέτη κλινικής φάσης
Στην μελέτη κλινικής φάσης θα λάβουν μέρος 24 ενήλικες ασθενείς με Μεσογειακή Αναιμία, 12 σπληνεκτομηθέντες και 12 μη σπληνεκτομηθέντες, που θα πληρούν προκαθορισμένα κριτήρια. Στην αρχική φάση της μελέτης θα εξεταστεί η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα της διαδικασίας λήψης αιμοποιητικών κυττάρων από το περιφερικό αίμα των ασθενών, με την χορήγηση G.CSF και με ή χωρίς προθεραπεία με υδροξυουρία.

7. Καλλιέργεια εξωσωματικά
Στη συνέχεια, αυτά τα κύτταρα θα συγκαλλιεργηθούν (εξωσωματικά) με έναν λεντιικό φορέα που μεταφέρει το θεραπευτικό γονίδιο. Σε αυτή τη φάση, τα διορθωμένα κύτταρα, δεν θα επιστραφούν πίσω στους ασθενείς, αλλά θα μελετηθούν εργαστηριακά για την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα του φορέα.
Τα κύτταρα σε περίσσεια, θα κρατηθούν ως απόθεμα ασφαλείας για τους ίδιους ασθενείς, εφόσον επιθυμούν να συμμετάσχουν σε επακόλουθη κλινική μελέτη και είναι επιλέξιμοι

8. Η ολοκληρωμένη κλινική δομική
Τα συμπεράσματα της πιλοτικής κλινικής μελέτης, θα χρησιμοποιηθούν για την ολοκληρωμένη πλέον κλινική δοκιμή που θα ακολουθήσει. Δηλαδή, τα διορθωμένα κύτταρα θα επανεγχυθούν στους ασθενείς, με στόχο το επιδιωκόμενο οριστικό θεραπευτικό όφελος.

Η γονιδιακή θεραπεία στην Γαλλία
Προγράμματα γονιδιακής θεραπείας με στόχο την Μεσογειακή Αναιμία, εφαρμόζονται και σε άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων και η Γαλλία, όπου επικεφαλής είναι ο Philippe Leboulch.
Ο Leboulch προχωράει σε μια μελέτη που παίρνουν μέρος 10 πάσχοντες, πέντε με Μεσογειακή και πέντε με Δρεπανοκυτταρική Νόσο. Με ανακοινώσεις του που έχουν γίνει σε διάφορα συνέδρια και ημερίδες, έχει αναφερθεί στην πρώτη κλινική δοκιμή που έχει κάνει σε μια πάσχουσα με Μεσογειακή Αναιμία, η οποία και παρουσίασε τοξικότητα πέρα από τα όρια ασφάλειας, όταν εφαρμόστηκε στον οργανισμό της χημειοθεραπεία τέτοια, με σκοπό να δεχτεί τα κύτταρα που είχαν εμπλουτιστεί με το φυσιολογικό β-γονίδιο δια μέσου του φορέα που είχε επιλεγεί.
Η χημειοθεραπεία που εφαρμόστηκε στην πάσχουσα προκάλεσε τοξικότητα, ώστε να αναγκαστούν να της χορηγήσουν τα κύτταρα που είχαν κρατήσει ως απόθεμα ασφαλείας, για να αποφύγουν παραπέρα δυσάρεστες καταστάσεις.
Αυτό το γεγονός, παρ’ όλο που παρουσιάστηκε επισήμως, δεν έχει ακόμα διευκρινιστεί με συγκεκριμένα αποτελέσματα, για να γνωρίζουμε τι έγινε πραγματικά.
Είναι μια σκοτεινή πτυχή της γονιδιακής θεραπείας και μια επιστημονική αντιπαράθεση ως προς τον βαθμό χημειοθεραπείας που πρέπει να εφαρμόζεται. Είναι επιτακτική ανάγκη, να γνωρίζουμε όλοι πως έχει το όλο ζήτημα, δεν είναι μόνο θέμα των επιστημόνων αλλά και δικό μας.Και ειδικότερα των πασχόντων που παίρνουν μέρος στο πρόγραμμα του «Γ.Παπανικολάου».
Στη συνέχεια ανακοινώθηκε στα μέσα Σεπτεμβρίου 2009 η είδηση για έναν θαλασσαιμικό που θεραπεύτηκε με γονιδιακή θεραπεία από το Κέντρο του Leboulch. Ενώ στη συνέχεια  ανακοινώθηκε και η θεραπεία και ενός άλλου Θαλασσαιμικού. Στην ομάδα του προγράμματος παίρνουν μέρος πέντε Θαλασσαιμικοί και πέντε Δρεπανοκυτταρικοί.

Η ΕΛΠΙΔΑ
Το 2009 στο Συνέδριο Θαλασσαιμίας που έγινε στην Λάρισα, κάποιος πιο προσεκτικός σύνεδρος θα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι ευτυχώς που υπάρχουν πολλοί γιατροί, οι γιατροί μας, που ενδιαφέρονται, προσφέρουν ανιδιοτελώς τις γνώσεις τους και είναι κοντά μας ως πραγματικοί λειτουργοί υγείας. Δίνοντας μας έτσι, όχι μόνο ελπίδα αλλά και το οξυγόνο της ανθρωπιάς, που μας βοηθάει να πορευτούμε με δύναμη τον δύσκολο δρόμο της χρόνιας πάθησης μας.
Ιδιαίτερα, όταν ακούγαμε τον Γιώργο Σταματογιαννόπουλο να μας αναλύει το πρόγραμμα της γονιδιακής θεραπείας που βρίσκεται σε εξέλιξη, νιώσαμε όλοι μας μια ψυχική ευφορία που εκδηλώθηκε με το πιο θερμό και παρατεταμένο χειροκρότημα, στο τέλος της ομιλίας του.
Θέλοντας να προσφέρουμε στους αναγνώστες μας μια συνοπτική περιγραφή των όσων είπε ο μεγάλος αυτός ερευνητής – γιατρός, παραθέτουμε την συνέντευξη που παραχώρησε τότε το 2009 που έχει την ίδια αξία και σήμερα.
Στην ερώτηση μας για το πως προχωράει το πρόγραμμα της γονιδιακής θεραπείας, μας είπε:
Αρχικά να τονίσω ότι το “Κέντρο γονιδιακής θεραπείας” στο νοσοκομείο “Παπανικολάου” στη Θεσσαλονίκη, είναι ένα από τα καλύτερα διεθνώς. Θαυμάσια εξοπλισμένο, με καλούς κτιριακούς χώρους και το σπουδαιότερο, η ομάδα των,περίπου, 25 γιατρών του Κέντρου είναι της ίδιας επιστημονικής αξίας με τους γιατρούς των μεγαλύτερων Κέντρων του κόσμου. Εκτός αυτού, έχουν εκπαιδευτεί για την γονιδιακή θεραπεία στην Αμερική και νομίζω ότι και η κ.Γιαννάκη ήταν δύο χρόνια στην Αμερική.
Όλα αυτά για να σημειώσω το επιστημονικό υπόβαθρο της λειτουργίας του Κέντρου, που έχει αναλάβει το πρόγραμμα της γονιδιακής θεραπείας, που βρίσκεται σε εξέλιξη. Στο πρόγραμμα αυτό συνεργάζονται τρία Κέντρα : της Θεσσαλονίκης, το δικό μας στην Ουάσιγκτον και το Κέντρο του   Memorial της Νέας Υόρκης που είναι επικεφαλής ο Μichel Sadelain.
Μοναδικό πρόγραμμα
Το πρόγραμμα γονιδιακής θεραπείας που διεξάγεται στη Θεσσαλονίκη, μπορώ να το χαρακτηρίσω μοναδικό.
Ως πρώτο στόχο έχει, να προχωρήσει με ασφάλεια και αποτελεσματικότητα η διαδικασία λήψης αρχέγονων αιμοποιητικών κυττάρων από το περιφερικό αίμα των ασθενών και δεύτερος στόχος είναι, η συλλογή και αποθήκευση αυτών των στελεχιακών κυττάρων για τους πάσχοντες που θα λάβουν μέρος στη γονιδιακή θεραπεία.
Είκοσι τέσσερις (24) Θαλασσαιμικοί παίρνουν μέρος στο πρόγραμμα και σ'αυτή την πρώτη φάση εντάσσονται σταδιακά οι επιλεγέντες ασθενείς. Έως τώρα, το Κέντρο της Θεσσαλονίκης έχει μελετήσει 14 άτομα και σταδιακά θα ενταχθούν και οι υπόλοιποι.
Η πρώτη φάση τελειώνει  στο τέλος του 2009 και έως το τέλος του 2010 θα έχουν ενταχθεί όλοι οι ασθενείς για να αρχίσει η δεύτερη φάση. Σ'αυτή την φάση συνεργάζονται υα δύο Κέντρα, της Θεσσαλονίκης και το δικό μας της Ουάσιγκτον. Στην επόμενη φάση θα συμμετέχει και το Κέντρο του Memorial της Νέας Υόρκης.
Στην δεύτερη φάση που θα γίνει η εμφύτευση του θεραπευτικού γονιδίου, θα αρχίσει η καθαυτό γονιδιακή θεραπεία. Δηλαδή από το 2010 και θα κρατήσει έως το 2014.
Οπότε, κατά το 2012 θα γνωρίζουμε αν προχωράει επιτυχώς η γονιδιακή θεραπεία.
Απαραίτητοι και οι οικονομικοί πόροι
Άν έχει επιτυχία, όπως υποθέτω και εύχομαι, αυτή η δεύτερη φάση, εξαρτάται και από τους οικονομικούς πόρους για την πραγματοποίηση της, μια και η γονιδιακή θεραπεία έχει κόστος και πρέπει να βρεθούν τα απαραίτητα χρήματα για να συνεχιστεί. Αυτή τη στιγμή υπάρχουν οι απαραίτητοι πόροι για την πραγματοποίηση του παρόντος προγράμματος, για την ομάδα, δηλαδή, των 24 ατόμων. Το τι θα γίνει μετά είναι κοινωνικο-πολιτικό θέμα και εμείς είμαστε γιατροί και δεν μπορούμε να καθορίσουμε το πως θα προχωρήσει μετά οικονομικά. Σίγουρα κάτι θα γίνει, αλλά δεν μπορώ να το ξέρω από τώρα. Και επειδή κινούμεθα στα πλαίσια της ελληνικής πραγματικότητας, τα ερωτήματα είναι : πως θα βρεθούν χρήματα για τη συνέχεια ; πως θα οργανωθεί στη συνέχεια η γονιδιακή θεραπεία ; και πολλά άλλα.
Υπάρχουν και άλλες λεπτομέρειες όπως ότι, οι ιικοί φορείς που θα χρησιμοποιηθούν για την θεραπεία φτιάχνονται στην Αμερική και θα πρέπει να έρθουν από εκεί. Και πολλά άλλα που, προς το παρόν, δεν ξέρω πως θα αντιμετωπιστούν.

Τώρα, μόνο για 24 ασθενείς
Ως προς τον αριθμό των ασθενών, το μόνο που μπορώ να πω τώρα είναι ότι, έχουμε την δυνατότητα για ένα πρόγραμμα με 24 ασθενείς. Δεν μπορούμε ν αυξήσουμε τον αριθμό τους ή κάτι περισσότερο. Θα πρέπει η μελέτη μας να εστιαστεί σ'αυτούς τους 24 και να εργαστούμε σωστά για να επιτύχουμε το καλύτερο αποτέλεσμα γι'αυτούς. Αυτή είναι και η απάντηση μου στις ερωτήσεις πολλών Θαλασσαιμικών, αν μπορούν να ενταχτούν στο πρόγραμμα.

Συμπερασματικά, πιστεύω οτι το 2013 θα ξέρουμε πως προχωράει το πρόγραμμα και θα ξέρουμε πως θα κινηθούμε στη συνέχεια. Μετά από έναν μεγάλης διάρκειας μαραθώνιο, έχουμε φτάσει στην τελική ευθεία και στο τέλος του 2014 θα γνωρίζουμε αν έχουμε μια βασική θεραπεία ή όχι. Και αυτό είναι το γενικό αισιόδοξο μήνυμα.